De processierups bijt niet en steekt eigenlijk niet. Het zijn haar microscopische haartjes, die vrijkomen zodra ze zich bedreigd voelt, die de reactie veroorzaken die we uit gewoonte een steek van de processierups noemen. Roodheid, jeuk, een branderig gevoel: de symptomen verrassen door hun intensiteit, soms zonder het insect ooit te hebben aangeraakt. Goed reageren in de eerste minuten beperkt de verspreiding van de brandharen. Aromatherapie kan daarna helpen de huid te verzachten. Dit zijn de nuttige stappen en de actieve stoffen om te kennen.
Processierups: waarom we ten onrechte over een steek spreken
Twee soorten zorgen voor problemen in België en Frankrijk. De processierups van de pijnboom is vooral actief van de winter tot het begin van de lente. Die van de eik verschijnt eerder van mei tot juli. Beide verplaatsen zich in een rij achter elkaar, vandaar hun naam.
Het gevaar komt niet van een beet. Elke rups draagt honderdduizenden minuscule haartjes die bij de minste stress loskomen. Deze haartjes bevatten een brandend eiwit, thaumetopoeïne, verantwoordelijk voor de huid- en allergische reactie. Hun irriterende kracht blijft lang aanwezig, ook op een nest dat op de grond is gevallen of op een dode rups.
Deze haartjes zijn vluchtig. Wind, het wrijven van een kledingstuk of gewoon onder een aangetaste boom doorlopen is voldoende om ze op de huid te doen belanden. Er kan dus een reactie optreden zonder de rups ooit te hebben gezien. Dat is ook de reden waarom de reactie zich soms lijkt uit te breiden: door te krabben worden de haartjes over andere lichaamszones verspreid.
Het nest is makkelijk te herkennen. Het lijkt op een grote witte donzige bol, vastgeklemd tussen de takken, vaak doorkruist met zijden draden. De aanwezigheid ervan wijst op een risicozone, die je moet omzeilen zonder ze ooit aan te raken.
De symptomen van contact met brandharen
De verschijnselen hangen af van de aangetaste zone en van de gevoeligheid van elke persoon. Ze kunnen onmiddellijk optreden of enkele uren na het contact verschijnen.
Op de huid
De huidreactie komt het vaakst voor. Rode plekken, kleine gegroepeerde bultjes, soms heftige jeuk, een branderig gevoel: de tekenen verschijnen binnen een termijn van enkele minuten tot acht uur. De onbedekte zones zijn het meest blootgesteld: nek, onderarmen, handen, gezicht. Krabben verergert de situatie, omdat het de huid opent en de nog aanwezige haartjes verspreidt.
Op de ogen en de luchtwegen
Wanneer een haartje het oog bereikt, kan er een tot vier uur na het contact een bindvliesontsteking ontstaan: rood, tranend oog, met het gevoel van een vreemd voorwerp en oogklachten. Een haartje dat diep in het hoornvlies is gedrongen kan langdurige klachten geven en de tussenkomst van een oogarts vereisen. Ingeademd irriteren de haartjes de keel en de bronchiën. Hoesten, niezen en ademhalingsklachten zijn mogelijk, vooral bij mensen met asthma.
De ernstige allergische reactie
Zeldzamer lokt het contact een algemene reactie uit: uitgebreide netelroos, zwelling van het gezicht of de keel, moeite met ademen, onwel worden. Deze tekenen kunnen wijzen op een ernstige allergische reactie, dicht bij een anafylactische shock, waarbij je zonder wachten het 112 moet bellen. Volgens het Franse agentschap Anses blijft de overgrote meerderheid van de blootstellingen goedaardig, met 96,3 % van lage ernst. Dit ernstige risico bestaat, hoewel het weinig voorkomt, bij gevoelig geworden personen.
Een reëel gevaar voor dieren
Honden en katten zijn bijzonder blootgesteld, vaak door het likken van de grond tijdens een wandeling. Contact met de haartjes veroorzaakt overmatige kwijl, een zwelling van de tong of de neus, soms ernstige letsels. Bij deze tekenen moet je afspoelen met water zonder te wrijven en dringend een dierenarts raadplegen, want de prognose hangt af van de snelheid waarmee wordt ingegrepen.
De juiste reflexen net na het contact
Het doel past in één zin: de haartjes verwijderen zonder ze te verspreiden. De eerste reflex is niet krabben en niet wrijven, in het bijzonder niet in de ogen.
- De zone afspoelen met koud water en zeep, zonder te wrijven.
- De haartjes die op de huid zijn achtergebleven verwijderen met plakband, aangebracht en dan losgetrokken zoals bij een ontharing.
- Een volledige douche nemen, haar inbegrepen, en van kleding wisselen.
- Het blootgestelde wasgoed op hoge temperatuur wassen, zonder het binnenshuis uit te schudden.
- Een koud compres aanbrengen om de ontsteking en de pijn te kalmeren.
Deze mechanische stappen komen voor al de rest. Geen enkele toepassing, ook geen natuurlijke, vervangt het verwijderen van de brandharen. Zodra de huid is gereinigd en van de haartjes is bevrijd, kan het verzachten beginnen.
De geïrriteerde huid op natuurlijke wijze verzachten met aromatherapie
Zodra de haartjes zijn verwijderd en de huid is gewassen, neemt aromatherapie het over om jeuk en roodheid te helpen kalmeren. Twee principes leiden het gebruik: verdunnen en gericht werken. De keuze van de juiste essentiële oliën maakt het hele verschil op een al reactieve huid.
Essentiële Olie van Lavandula spica wordt traditioneel gebruikt na een contact met brandharen. Rijk aan onder meer linalol en kamfer draagt ze bij aan het verzachten van gevoelens van huidongemak zoals jeuk of een branderig gevoel. Bij de volwassene kan 1 druppel plaatselijk op de betrokken zone worden aangebracht, tot maximaal 3 keer per dag.
Daarnaast kunnen bepaalde Essentiële Oliën de fragiele huid begeleiden: Roomse Kamille wordt traditioneel gebruikt om de ongemakken van een reactieve huid te verzachten, terwijl Italiaanse Helichrysum bekend staat om haar traditionele gebruik bij stoten en huidsporen. Bij kleine schrammen door het krabben brengt Essentiële Olie van Tea tree haar zuiverende eigenschappen aan om de huid te verzorgen.
Om het herstel van een geïrriteerde huid te begeleiden, vullen de verzachtende huidverzorging deze stappen nuttig aan.
Voor kinderen, zwangere vrouwen of een fragiele huid helpen hydrolaten te verzachten zonder risico. Het bloemenwater van Roomse kamille of van echte lavendel wordt op de zone verneveld, meerdere keren per dag.
Wanneer een arts raadplegen en hoe een nieuwe blootstelling vermijden
Bepaalde situaties vragen om een snel medisch advies: aantasting van de ogen, ademhalingsklachten, een uitgebreide reactie, symptomen bij een zuigeling of een jong kind. Bij ernstige tekenen zoals braken, onwel worden, oedeem of moeite met ademen is het 112 aangewezen. Een antigifcentrum kan bij twijfel ook oriënteren. Bij personen die gevoelig zijn voor allergische huidreacties moet de aandacht vanaf de eerste tekenen worden verscherpt.
Een nieuwe blootstelling voorkomen berust op eenvoudige stappen. Niet in de buurt van nesten komen en ze niet zelf proberen los te maken. Vermijden om wasgoed op te hangen dicht bij aangetaste bomen. Het gras besproeien voor je het afrijdt, om eventuele haartjes tegen de grond te houden. Lange mouwen, een lange broek en gesloten schoenen dragen bij boswandelingen in de lente. Na een uitstap in een risicozone beperken een douche en een verschoning het meebrengen van haartjes in huis. Bij een aantasting in de tuin is het beter de gemeente of een gespecialiseerd bedrijf te contacteren dan zonder bescherming in te grijpen.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duren de symptomen?
De duur varieert volgens de hoeveelheid haartjes, de aangetaste zone en de gevoeligheid van elke persoon. Een lichte huidreactie vermindert vaak binnen enkele dagen. Als de symptomen heviger worden of zich uitbreiden, betekent dat vaak dat er opnieuw haartjes zijn achtergebleven: de douche en de verschoning blijven het beste antwoord.
Is een steek van de processierups gevaarlijk?
In de overgrote meerderheid van de gevallen blijft de reactie goedaardig. Het serieuze risico betreft de aantasting van de ogen, het inademen bij fragiele personen en de algemene allergische reactie. Deze situaties rechtvaardigen een snel medisch advies.
Mogen essentiële oliën bij een kind worden gebruikt?
Bij het jonge kind zullen de hydrolaten van Roomse kamille of van echte lavendel de ongemakken helpen verzachten.
